و اين كه فرموده : * ( « وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ » ) * معنايش اين است كه هر نفسى به سوى خدا مىآيد ، و در محضر او براى فصل قضاء و پس دادن حساب حضور به هم مىرساند . به دليل اينكه در جاى ديگر فرموده : « إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ » « 1 » . و معناى آيه اين است كه : هر كسى در روز قيامت به محضر خداى تعالى حاضر مىشود ، در حالى كه سائقى با او است كه او را از پشت سر مىراند و شاهدى همراه دارد كه به آنچه وى كرده گواهى مىدهد . ولى در آيه شريفه تصريح نشده كه اين سائق و شهيد ملائكه‌اند يا همان نويسندگانند و يا از جنس غير ملائكه‌اند ، چيزى كه هست از سياق آيات چنين به ذهن مىرسد كه آن دو از جنس ملائكه‌اند ، و به زودى رواياتى در اين باب خواهد آمد . و نيز تصريح نشده به اينكه در آن روز شهادت منحصر به اين يك شاهدى است كه در آيه آمده . و ليكن آيات وارده در باره شهداى روز قيامت عدم انحصار آن را مىرساند . و نيز آيات بعدى هم كه بگومگوى انسان را با قرين خود حكايت مىكند دلالت دارد بر اينكه با انسان در آن روز غير از سائق و شهيد كسانى ديگر نيز هستند . * ( « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » ) * وقوع اين آيه در سياق آيات قيامت و قرائنى كه پيرامون آن است ، اقتضا دارد كه اين آيه نيز از خطابات روز قيامت و خطاب كننده در آن خداى سبحان ، و مورد خطاب در آن همان انسانى باشد كه در جمله * ( « وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ » ) * سخن از او به ميان آمده ، و اين معنا را دست مىدهد كه خطاب در آن خطابى است عمومى و متوجه به تمامى انسانها . الا اينكه توبيخ و عتابى كه از آن استشمام مىشود چه بسا اقتضا كند كه بگوييم خطاب در آن تنها متوجه منكرين معاد باشد ، علاوه بر اين ، سياق اين آيات اصلا سياق رد منكرين معاد است كه گفته بودند « أإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ » . و اشاره به كلمه « هذا » به آن حقايقى است كه انسان در قيامت با چشم خود معاينه مىكند و مىبيند كه تمامى اسباب از كار افتاده ، و همه چيز ويران گشته ، و به سوى خداوند واحد قهار برگشته است ، و همه اين حقايق در دنيا هم بود . اما انسان به خاطر ركون و اعتمادى كه به اسباب ظاهرى داشت از اين حقايق غافل شده بود ، ( و خيال مىكرد سببيت آن اسباب از خود آنها است ، و نمىدانست كه هر چه دارند از خداست و خدا روزى سببيت را از آنها

--> ( 1 ) امروز تو را به سوى پروردگارت مىرانند . سوره قيامت ، آيه 30 .